Η εξαπάτηση που προκαλεί περιουσιακή ζημία μπορεί να ενεργοποιήσει τόσο την ποινική όσο και την αστική προστασία του παθόντος. Οι δύο διαδικασίες έχουν διαφορετικό σκοπό: η ποινική διαδικασία αφορά τη διερεύνηση και τιμώρηση της αξιόποινης πράξης, ενώ η αστική αξίωση αποβλέπει στην αποκατάσταση της ζημίας και, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις, στη χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης.

Δύο διαφορετικές νομικές βάσεις από το ίδιο περιστατικό

Κατά το άρθρο 386 ΠΚ, απάτη τελεί όποιος, με σκοπό παράνομου περιουσιακού οφέλους, βλάπτει ξένη περιουσία πείθοντας άλλον σε πράξη, παράλειψη ή ανοχή μέσω εν γνώσει παράστασης ψευδών γεγονότων ως αληθινών ή αθέμιτης απόκρυψης ή παρασιώπησης αληθινών γεγονότων.

Η ίδια συμπεριφορά μπορεί να θεμελιώσει αδικοπρακτική ευθύνη κατά το άρθρο 914 ΑΚ, εφόσον υπάρχει παράνομη και υπαίτια συμπεριφορά, ζημία και αιτιώδης σύνδεσμος. Αν η απάτη συνδέεται με δικαιοπραξία, μπορεί να εφαρμόζονται και τα άρθρα 147 επ. ΑΚ, τα οποία παρέχουν στον απατηθέντα δικαίωμα ακύρωσης. Η ακύρωση της δικαιοπραξίας και η αξίωση αποζημίωσης είναι διακριτά ζητήματα και οι προϋποθέσεις τους πρέπει να εξετάζονται χωριστά.

Τι αλλάζει από το 2019: χρειάζεται έγκληση

Για την ποινική δίωξη της απάτης της παρ. 1 του άρθρου 386 ΠΚ απαιτείται έγκληση, σύμφωνα με το άρθρο 405 ΠΚ. Η έγκληση πρέπει να υποβληθεί μέσα σε τρεις μήνες από την ημέρα κατά την οποία ο δικαιούχος πληροφορήθηκε τόσο την τέλεση της πράξης όσο και τον δράστη ή έναν από τους συμμετόχους, σύμφωνα με το άρθρο 114 ΠΚ.

Η απάτη με συνολική ζημία άνω των 120.000 ευρώ τιμωρείται ως κακούργημα. Όταν η πράξη στρέφεται άμεσα κατά του Ελληνικού Δημοσίου, ΝΠΔΔ ή ΟΤΑ και η ζημία υπερβαίνει το ίδιο ποσό, εφαρμόζεται η ειδικότερη παρ. 2 του άρθρου 386 ΠΚ και η δίωξη είναι αυτεπάγγελτη. Ο παλαιότερος χαρακτηρισμός με βάση την κατ’ επάγγελμα ή κατά συνήθεια τέλεση και όριο 30.000 ευρώ δεν αποτελεί στοιχείο της ισχύουσας διάταξης του άρθρου 386 ΠΚ.

Η θέση του παθόντος στην ποινική δίκη έχει επίσης μεταβληθεί μετά την έναρξη ισχύος του νέου Κώδικα Ποινικής Δικονομίας:

Πώς διεκδικείτε την αποζημίωση σήμερα

Ο παθών μπορεί, εφόσον νομιμοποιείται, να δηλώσει παράσταση προς υποστήριξη της κατηγορίας στην ποινική διαδικασία. Η παράσταση αυτή δεν αντικαθιστά την αγωγή ενώπιον του πολιτικού δικαστηρίου και δεν οδηγεί σε επιδίκαση πλήρους αποζημίωσης από το ποινικό δικαστήριο.

Με την αστική αγωγή μπορούν να ζητηθούν, ανάλογα με τα πραγματικά περιστατικά:

• η θετική περιουσιακή ζημία,
• το διαφυγόν κέρδος, εφόσον αποδεικνύεται με την απαιτούμενη πιθανότητα,
• νόμιμοι τόκοι και
• εύλογη χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης κατά το άρθρο 932 ΑΚ.

Η υποβολή έγκλησης δεν εξασφαλίζει από μόνη της την επιστροφή χρημάτων. Αντίστοιχα, η αστική αξίωση δεν εξαρτάται κατ’ αρχήν από προηγούμενη καταδικαστική απόφαση. Το πολιτικό δικαστήριο αξιολογεί το αποδεικτικό υλικό με τους κανόνες της πολιτικής δίκης. Ούτε είναι ορθό να περιγράφεται το ελληνικό σύστημα απόδειξης με τον αγγλοαμερικανικό όρο «υπεροχή αποδεικτικών στοιχείων».

Γιατί αξίζει να κινηθείτε και αστικά, όχι μόνο ποινικά

Οι δύο διαδικασίες είναι αυτοτελείς και μπορούν να κινηθούν παράλληλα. Το πολιτικό δικαστήριο μπορεί, υπό τις προϋποθέσεις του άρθρου 250 ΚΠολΔ, να αναβάλει τη συζήτηση μέχρι την ολοκλήρωση της ποινικής διαδικασίας, αλλά η αναβολή δεν επέρχεται αυτομάτως.

Οι αμετάκλητες ποινικές αποφάσεις και το τεκμήριο αθωότητας πρέπει να λαμβάνονται υπόψη με τρόπο συμβατό με το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ. Επομένως, δεν είναι ασφαλές να διατυπώνεται γενικά ότι μια ποινική αθώωση είναι αδιάφορη για την πολιτική δίκη. Η επίδρασή της εξαρτάται από το περιεχόμενο της απόφασης, τα αιτήματα και τα πραγματικά περιστατικά της συγκεκριμένης υπόθεσης.

Στην πράξη, η παράλληλη αστική αξιολόγηση έχει σημασία επειδή:

• η παράσταση προς υποστήριξη της κατηγορίας δεν υποκαθιστά την αγωγή πλήρους αποζημίωσης,
• η αστική αξίωση μπορεί κατ’ αρχήν να ασκηθεί χωρίς να αναμένεται προηγούμενη ποινική καταδίκη,
• με την αγωγή μπορούν να διεκδικηθούν όλες οι αποδεικνυόμενες περιουσιακές αξιώσεις και, όπου συντρέχει περίπτωση, χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης και
• η ποινική απόφαση συνεκτιμάται στην πολιτική δίκη, αλλά η επίδρασή της κρίνεται με βάση το περιεχόμενο, την αμετακλητότητα και το τεκμήριο αθωότητας.

Παραγραφή: η αξίωσή σας μπορεί να διαρκεί περισσότερο απ’ όσο νομίζετε

Κατά το άρθρο 937 ΑΚ, η αξίωση από αδικοπραξία παραγράφεται σε πέντε έτη από τότε που ο παθών έμαθε τη ζημία και τον υπόχρεο σε αποζημίωση και, σε κάθε περίπτωση, σε είκοσι έτη από την πράξη. Αν η αδικοπραξία αποτελεί συγχρόνως ποινικά κολάσιμη πράξη που υπόκειται σε μακρότερη παραγραφή, η μακρότερη ποινική παραγραφή ισχύει και για την αξίωση αποζημίωσης.

Ο υπολογισμός δεν γίνεται μηχανιστικά μόνο με βάση τον χαρακτηρισμό «πλημμέλημα» ή «κακούργημα». Πρέπει να εξετάζονται ο χρόνος τέλεσης, το εφαρμοστέο διαχρονικό δίκαιο, τυχόν αναστολές και διακοπές, η γνώση του παθόντος και η ακριβής μορφή του αδικήματος.

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

Αρκεί η έγκληση για να ανακτήσω τα χρήματά μου;

Όχι. Η έγκληση αφορά την ποινική διαδικασία. Η πλήρης χρηματική αποκατάσταση διεκδικείται κατά κανόνα με αγωγή ενώπιον του αρμόδιου πολιτικού δικαστηρίου.

Πρέπει να περιμένω να ολοκληρωθεί η ποινική δίκη;

Όχι υποχρεωτικά. Η αστική αξίωση μπορεί να ασκηθεί ανεξάρτητα, χωρίς να αποκλείεται το πολιτικό δικαστήριο να αναβάλει τη συζήτηση υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις.

Ποια είναι η προθεσμία της έγκλησης;

Κατά κανόνα τρεις μήνες από τη γνώση της πράξης και του δράστη, όταν πρόκειται για μορφή απάτης που διώκεται κατ’ έγκληση.

Πόσο χρόνο έχω για να ασκήσω αγωγή αποζημίωσης;

Κατά το άρθρο 937 ΑΚ, η βασική προθεσμία είναι πέντε έτη από τη γνώση της ζημίας και του υπόχρεου και, σε κάθε περίπτωση, είκοσι έτη από την πράξη. Αν εφαρμόζεται μακρότερη ποινική παραγραφή, μπορεί να ισχύσει αυτή και για την αστική αξίωση· ο ακριβής υπολογισμός απαιτεί έλεγχο της συγκεκριμένης πράξης και του διαχρονικού δικαίου.

Μπορώ να ζητήσω χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης;

Ναι, εφόσον αποδειχθεί αδικοπραξία και συντρέχουν οι προϋποθέσεις του άρθρου 932 ΑΚ. Το ύψος καθορίζεται από το δικαστήριο ως εύλογο.

Η αθώωση στο ποινικό δικαστήριο αποκλείει πάντοτε την αγωγή;

Δεν υπάρχει μία απάντηση για όλες τις περιπτώσεις. Απαιτείται εξέταση του περιεχομένου και της αμετακλητότητας της ποινικής απόφασης, της βάσης της αστικής αγωγής και των εγγυήσεων του τεκμηρίου αθωότητας.

Το συμπέρασμα

Η ποινική και η αστική αντιμετώπιση της απάτης υπηρετούν διαφορετικούς σκοπούς και απαιτούν διακριτές ενέργειες. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στην τρίμηνη προθεσμία της έγκλησης, στην τεκμηρίωση της ζημίας και στον ακριβή υπολογισμό της παραγραφής της αστικής αξίωσης.