Αφαίρεση γονικής μέριμνας από γονέα – Ποιες είναι οι προϋποθέσεις

Αφαίρεση γονικής μέριμνας από γονέα – Ποιες είναι οι προϋποθέσεις σύμφωνα με τον νόμο

Η γονική μέριμνα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα νομικά και ηθικά καθήκοντα που αναλαμβάνουν οι γονείς απέναντι στο ανήλικο παιδί τους. Αφορά την προστασία του προσώπου του παιδιού, τη διαπαιδαγώγηση, την εκπαίδευση, την υγεία και τη διαχείριση της περιουσίας του. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η άσκηση της γονικής μέριμνας γίνεται ελλιπώς, καταχρηστικά ή με τρόπο που θέτει σε κίνδυνο το συμφέρον του παιδιού.

Σε τέτοιες καταστάσεις, το άρθρο 1532 του Αστικού Κώδικα προβλέπει ότι το Δικαστήριο μπορεί να λάβει μέτρα για την προστασία του ανηλίκου, μέχρι και την ολική ή μερική αφαίρεση της γονικής μέριμνας από έναν ή και από τους δύο γονείς.

Παρακάτω παρουσιάζονται αναλυτικά οι νομικές βάσεις, οι προϋποθέσεις και οι συνηθέστερες περιπτώσεις στις οποίες μπορεί να ληφθεί μια τέτοια απόφαση.

Τι προβλέπει το άρθρο 1532 ΑΚ

Σύμφωνα με το άρθρο 1532 ΑΚ, όταν ένας γονέας:

• παραβαίνει τα καθήκοντα που απορρέουν από τη γονική μέριμνα
• ασκεί τα καθήκοντα καταχρηστικά
• αδυνατεί να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του

 

τότε το Δικαστήριο μπορεί:

• να λάβει οποιοδήποτε πρόσφορο μέτρο προστασίας του τέκνου
• να αφαιρέσει ολικά ή μερικά τη γονική μέριμνα από τον έναν γονέα
• να αναθέσει τη γονική μέριμνα αποκλειστικά στον άλλον
• να αφαιρέσει την επιμέλεια και από τους δύο γονείς και να την αναθέσει σε τρίτο πρόσωπο

 

Η διαδικασία μπορεί να ξεκινήσει:

• από τον άλλον γονέα
• από τους πλησιέστερους συγγενείς
• από τον Εισαγγελέα Ανηλίκων
• ή αυτεπάγγελτα από το Δικαστήριο, αν ενημερωθεί για κίνδυνο

 

Προϋποθέσεις για την αφαίρεση γονικής μέριμνας

Το άρθρο 1532 ΑΚ θέτει τρεις βασικές προϋποθέσεις. Η ύπαρξη μίας εξ αυτών αρκεί, χωρίς να απαιτείται συνδυασμός.

Παρακάτω αναλύονται λεπτομερώς με πρακτικά παραδείγματα.

1. Παράβαση γονικών καθηκόντων

Υπάρχει όταν ο γονέας δεν εκπληρώνει όπως οφείλει τις βασικές υποχρεώσεις του απέναντι στο παιδί, με κριτήριο το πνευματικό, κοινωνικό και οικονομικό του επίπεδο.

Τυπικές περιπτώσεις παράβασης καθηκόντων:

• παραμέληση υγείας, εκπαίδευσης ή διατροφής
• συστηματική απουσία ή αδιαφορία
• έκθεση του παιδιού σε επικίνδυνες καταστάσεις
• συχνοί καβγάδες, βία ή παρεμπόδιση της επικοινωνίας με τον άλλον γονέα

 

2. Καταχρηστική άσκηση της γονικής μέριμνας

Η κατάχρηση υφίσταται όταν ο γονέας χρησιμοποιεί τη γονική μέριμνα με τρόπο αντίθετο προς τον σκοπό της, πλήττοντας το παιδί.

Παραδείγματα καταχρηστικής άσκησης:

• προσπάθεια χειραγώγησης του παιδιού ενάντια στον άλλο γονέα
• άσκηση ψυχολογικής βίας
• εκμετάλλευση του παιδιού για οικονομικούς ή άλλους σκοπούς
• υπερβολικός περιορισμός, απομόνωση ή έλεγχος του παιδιού

 

3. Αδυναμία ανταπόκρισης στο λειτούργημα του γονέα

Η αδυναμία μπορεί να είναι προσωρινή ή μόνιμη και να οφείλεται σε πραγματικά, ιατρικά ή κοινωνικά αίτια.

Περιλαμβάνει περιπτώσεις όπως:

• σοβαρή ψυχική νόσος που εμποδίζει τη φροντίδα του παιδιού
• εθισμός σε αλκοόλ ή ναρκωτικά
• εγκληματική ή επικίνδυνη συμπεριφορά
• πλήρης αδιαφορία για το παιδί
• εξαιρετικά κακές συνθήκες διαβίωσης
• φυλάκιση
• μόνιμη απουσία στο εξωτερικό χωρίς μέριμνα για την επιμέλεια

Η νομολογία έχει δεχθεί ότι ακόμη και η εργασία σε νυχτερινά καταστήματα, όταν συνδυάζεται με ακατάλληλες συνθήκες διαβίωσης, μπορεί να αποτελέσει λόγο αφαίρεσης.

Τι μέτρα μπορεί να λάβει το Δικαστήριο

Ανάλογα με τη σοβαρότητα της κατάστασης, το Δικαστήριο μπορεί να αποφασίσει:

• αλλαγή ρυθμίσεων επικοινωνίας
• ανάθεση επιμέλειας στον άλλον γονέα
• ολική αφαίρεση γονικής μέριμνας από τον έναν γονέα
• αφαίρεση επιμέλειας και από τους δύο και ανάθεσή της σε τρίτο

 

Κυρίαρχο κριτήριο είναι το συμφέρον του ανηλίκου, το οποίο αξιολογείται συνολικά μέσω κοινωνικής έρευνας, μαρτυριών και ιατρικών γνωματεύσεων.

Για να προχωρήσει το δικαστήριο στην αφαίρεση της γονικής μέριμνας, πρέπει να διαπιστώσει ότι συντρέχει μία από τις εξής περιπτώσεις: είτε ο γονέας παραβαίνει τα καθήκοντά του και η συμπεριφορά του επηρεάζει αρνητικά τη σωματική, ψυχική ή ηθική ανάπτυξη του παιδιού, είτε υπάρχουν περιστατικά που δείχνουν ότι ασκεί τη γονική μέριμνα με τρόπο καταχρηστικό, είτε αποδεικνύεται ότι αδυνατεί να την ασκήσει.

Την αίτηση για αφαίρεση γονικής μέριμνας μπορεί να υποβάλει ένας από τους δύο γονείς εις βάρος του άλλου, αλλά και ο Εισαγγελέας, όταν ζητά να αφαιρεθεί η μέριμνα και από τους δύο γονείς και να ανατεθεί σε τρίτο πρόσωπο. Η διαδικασία μπορεί επίσης να κινηθεί αυτεπάγγελτα από το δικαστήριο. Ως τρίτο πρόσωπο μπορεί να οριστεί στενός συγγενής, ανάδοχη οικογένεια ή ίδρυμα προστασίας ανηλίκων (βλ. ΜΠρ Θεσσαλονίκης 1738/2019).

Η υπόθεση εξετάζεται στο πλαίσιο της διαδικασίας της Εκούσιας Δικαιοδοσίας, σύμφωνα με το άρθρο 121 ΕισΝΑΚ, όπως τροποποιήθηκε με τον Ν. 3089/2002.

Το βασικό κριτήριο που καθοδηγεί το δικαστήριο όταν αποφασίζει για τη γονική μέριμνα ή την επιμέλεια, σε περίπτωση διαφωνίας των γονέων, είναι το πραγματικό συμφέρον του παιδιού. Ο σκοπός είναι το παιδί να μεγαλώσει σωστά, να αναπτύξει μια ισορροπημένη προσωπικότητα και να γίνει ένας αυτόνομος και υπεύθυνος ενήλικας.

Ο νόμος δεν παρέχει συγκεκριμένους «κανόνες» για το πώς ορίζεται αυτό το συμφέρον. Αντίθετα, αφήνει στο δικαστήριο ένα ευρύ πεδίο εκτίμησης, με μόνο σαφή υποχρέωση τον σεβασμό της ισότητας των γονέων. Το δικαστήριο δεν μπορεί να κάνει διακρίσεις σε βάρος ενός γονέα λόγω φύλου, κοινωνικής τάξης ή οικονομικής δυνατότητας.

Η ηλικία και το φύλο του παιδιού δεν αποτελούν πλέον καθοριστικό παράγοντα. Η παραδοσιακή αντίληψη ότι τα μικρά παιδιά «πρέπει να πηγαίνουν με τη μητέρα» έχει περιοριστεί σημαντικά. Σύγχρονες παιδοψυχολογικές και ιατρικές έρευνες δέχονται ότι η μητρική φροντίδα έχει μεγαλύτερη σημασία μόνο στη νηπιακή ηλικία. Μετά από αυτό το στάδιο, και οι δύο γονείς διαδραματίζουν καθοριστικό και ισοδύναμο ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του παιδιού, με τον πατέρα να συνεισφέρει σημαντικά στη διαχείριση σχέσεων, ορίων και κοινωνικοποίησης.

Για τον λόγο αυτό, το δικαστήριο εξετάζει συνολικά την οικογενειακή κατάσταση και αποφασίζει ποια ρύθμιση εξυπηρετεί το παιδί καλύτερα. Κάποια από τα στοιχεία που αξιολογούνται είναι:

• η παιδαγωγική επάρκεια κάθε γονέα
• η συναισθηματική σχέση του παιδιού με τον κάθε γονέα
• η καθημερινή φροντίδα που λάμβανε έως σήμερα
• η σταθερότητα του περιβάλλοντος διαβίωσης
• οι συνθήκες κατοικίας
• η επαγγελματική κατάσταση και το πρόγραμμα των γονέων
• η ωριμότητα, ο χαρακτήρας και η ικανότητα συνεργασίας τους
• η δυνατότητα παροχής ενός ασφαλούς, ήρεμου και σταθερού πλαισίου
• η κοινωνική συμπεριφορά και το παράδειγμα που δίνει ο κάθε γονέας

 

Το δικαστήριο εξετάζει επίσης τη συνολική προσωπικότητα και τον τρόπο ζωής των γονέων, τη στάση τους απέναντι στις ανάγκες του παιδιού και το κατά πόσο μπορούν να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις της σύγχρονης καθημερινότητας. Επιπλέον, λαμβάνει υπόψη την ανάγκη για συνέχεια και σταθερότητα, ώστε το παιδί να μην υφίσταται συνεχείς αλλαγές στο περιβάλλον του.

Σημαντικό είναι ότι όλα τα παραπάνω ισχύουν ανεξαρτήτως υπαιτιότητας ως προς το διαζύγιο. Το δικαστήριο δεν «τιμωρεί» κανέναν γονέα για το αν έφταιγε στη λύση του γάμου. Κρίνει μόνο ποια ρύθμιση εξυπηρετεί καλύτερα το συμφέρον του παιδιού, με βάση την προσωπική κατάσταση και ικανότητα του κάθε γονέα σήμερα.

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

1. Σε πόσο σοβαρές περιπτώσεις αφαιρείται η γονική μέριμνα;

Η αφαίρεση είναι το έσχατο μέτρο. Εφαρμόζεται μόνο όταν διαπιστωθεί ότι ο γονέας βλάπτει ή αδυνατεί να προστατεύσει το παιδί και δεν υπάρχει άλλη ηπιότερη λύση.

2. Μπορεί να αφαιρεθεί προσωρινά η γονική μέριμνα;

Ναι. Το Δικαστήριο μπορεί να εφαρμόσει προσωρινά μέτρα (άρθρο 1532 ΑΚ σε συνδυασμό με ασφαλιστικά μέτρα), μέχρι να ληφθεί τελική απόφαση.

3. Μπορεί να ανατεθεί η επιμέλεια σε τρίτο πρόσωπο;

Σε εξαιρετικές περιπτώσεις ναι, ειδικά όταν και οι δύο γονείς κρίνονται ακατάλληλοι. Συνήθως πρόκειται για συγγενείς ή θεσμικούς φορείς προστασίας ανηλίκων.

4. Μπορεί ο γονέας στον οποίο αφαιρέθηκε η μέριμνα να την ανακτήσει;

Ναι, εφόσον αποδείξει ουσιαστική μεταβολή των συνθηκών και ικανότητα να ανταποκριθεί πλέον στα καθήκοντά του (άρθρο 1534 ΑΚ).

5. Πώς ξεκινά η διαδικασία αφαίρεσης;

Με αίτηση στο δικαστήριο από τον άλλο γονέα, συγγενή ή τον Εισαγγελέα Ανηλίκων. Το δικαστήριο διατάσσει κοινωνική έρευνα και συλλέγει όλα τα αποδεικτικά στοιχεία.

Το παρόν άρθρο έχει καθαρά ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν συνιστά νομική συμβουλή. Κάθε υπόθεση απαιτεί εξατομικευμένη αξιολόγηση, με βάση τα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά και το ισχύον νομικό πλαίσιο. Για εξειδικευμένη συμβουλή, παρακαλούμε επικοινωνήστε με το γραφείο μας.